KONTAKETA+ERRADIOAKTIBOAK

**4.ATAZA: KONTAKIZUN ERRADIOAKTIBOAK** //**“**// //** Errezagoa da atomo bat desegitea aurreiritzi bat baino”. [|Albert Einstein] **// == ==

==**11. **  Madame Curie-k kontatzen digu... == == **12. ** Nire kontakizun erradioaktiboa == == **13. ** Kontzeptu-mapa osotu ==

**11.JARDUERA: MADAME CURIEK KONTATZEN DIGU...** **Nola:** talde finkoa

<span style="color: #008000; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> **Denbora:** 60 minutu
====<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> Ondorengo kontakizuna irakurriko dugu elkarlanean. Zuetariko bat hasiko da lehenengo paragrafoa ozenki irakurtzen. Amaitzen duenean hurrengo kideak entzundakoaren laburpena egingo du eta bigarren paragrafoarekin jarraituko du. Prozesua errepikatzen da irakurmena denon artean bukatu arte. ====

= = = **Kontakizun atomikoa: Madame Curie eta erradioaktibitatea** =

Jaio nintzen [|Marja Sklodowska] izaten, Varsovian (Polonia), 1867an. Txikitatik zientziazale amorratua izan nintzenez, ahal izan bezain laster, Parisera abiatu nintzen garai hartako Unibertsitate ezaguneneruntz: [|Sorbona]. Han nire senarra izango zena ezagutu nuen, [|Pierre Curie], eta elkarrekin Fisikan pil pilean zegoen gaia ikertzen hasi ginen: <span class="wiki_link_ext">[|erradioaktibitatea], elementu batzuen atomoak deusesten direnean gertatzen den fenomenoa.

1896an [|uranioa] aurkitu zen, erradiazioak igortzen zituen lehendabiziko elementua, beraz, gure garaiako eskuragarriena zen uranioaren iturria hartu, [|pechblenda], eta ikerketari eman. Laster egiaztatu genuen minerala honek botatzen dituen erradioazioak oso gogorrak zirela, uraniokoak baino azkoz handiagoak. Honek pista eman zidan beste elementu ez ezagunak egon behar zirela pentsatzeko, hau baino erradioaktiboagoak.. Urtez mineral honen tonak erabili genituen Zientziarako bi lementu berrien oso kopuru txikia ateratzeko: [|polonioa] (nire jatorrizko Herrien izena eman nion) eta [|radioa]. Hori zela eta, [|Nobel saria]eman ziguten 1903an.

1911an bigarren bat etorri zitzaidan, baina nik bakarrik hartu nuen, nire Pierre maitea istripu batean hil zelako. Hala eta guztiz, nire ikerketekin jarraitu nituen eta 1914an Curie Institutoa sortu nuen. Garai hartan ez nekien erradiazioak zein kaltegarriak ziren, ezin nuen imaginatu zelulak hondatu zituela eta [|mutazioak]sortzeko eragiletariko bat zela. Erradiazioez inguratuta bizi nintzen beti, baina nire aurkikuntzetako grinak opari hilgarria onartarazi ninduen. Radioa behar nuen eta gramo bakar bat lortzeak 100.000 dolar balio zuen, benetako dirutza. EEBBetan gramotxo bat oparituko ninduteela ezagutu nuenean, zalantzarik gabe beren bila joan nintzen.

1921eko maiatzan, Etxe Zurira abiatu nintzen Buruaren eskuetatik hartzeko. Beruneko kutxatxo batean zegoen eta Pittsburgeko lantegian atera zuten. Aste batzuk berarekin bidaiatu nintzen itsasontzian, altxorra izango balitz bezala zaintzen. Radio honek nire gaixotasuna bizkortu zuen eta [|leucemia]-k jota bukatu nuen. Ze paradoxa! Gaur egun erradioaktibitateak medikuntzan hainbat erabilera probetxugarriak dituen! 1934ko uztailaren 4an mundu honetara joan nintzen...beno, nire bi alabetariko [|batek] lan egiten jarraitu zuenez, nolabait bere bihotzean ere bizitzen jarraitu nuen nik. Alabak elementu erradioaktibo gehiago aurkitu zituen, nire Institutoa gai honetan aurrendari eta bultzatzaile bihurtuz.

Gaur egun zuekin egotea pozik egongo nintzateke, zuen garaian erradiaoktibitateari buruzko den dena jabetzeko. Tristatzen nau gudetan [|fisio nuklerra]tik ateratako erradiazioaren erabilpenez pentsatzeak ( [|bonbak] eta [|saiakuntzak]), baina esan didate energia ugari sortzeko ere baliogarria dela ( [|zentral nuklearra])eta, bai industrian, bai zientzian, hainbat eta hainbat [|erabilera]positibo dituela ere bai, hala nola, aintzinako objetu eta fosilen datazioan, material berrien fabrikazioan, minbiziaren tratamenduan, erradiografietan, arte-lanak babesteko edo kutsatzaileen detekzioan, [|besteak beste].

Ez beldurtu, zuen inguruan dago eta. Etengabe jasotzen dugu [|eguzkitik] eta eguneroko bizitzan aurkitzen da, arnasten dugun airean, uran edo elikagaietan, gure planetako elementuen isotopo batzuetan presentea dagoelako: [|tritioa], [|radona]edo [|karbono 14.] Gizakiak bideratzen ikasi behar du eta ni oso harro nago nire lanaren ekarpenarekin.

Eta horretaz ari garela, [|radioren gramoa]k erradioazioak igortzen jarraitzen ditu ...eta 20.000 urte emango ditu "amatatu" arte.

media type="youtube" key="HventDFyXKg" height="285" width="340"


 * Erradioaktibitatea
 * Elementu erradioaktiboak
 * Mutazioa
 * Leuzemia
 * Fizioa nuklearra
 * Natur-erradioaktibitatea
 * Zentral nuklearra
 * Bomba atomikoa
 * Erradioaktibitatearen erabilera positiboak

<span style="color: #008000; font-family: 'Arial Black',Gadget,sans-serif; font-size: 190%;">**12. JARDUERA: NIRE KONTAKIZUN ERRADIOAKTIBOA**

<span style="color: #008000; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> **Denbora:** 60 minutu + etxeko lana
==== Madame Curiek bere historia kontatu digu. Orain zuri dagokizu kontakizun erradiaoktibo bat egitea. Irakurri duzunez, gai interesgarri asko daude informazioa hartzeko eta idazteko. Hurrengoak proposatzen dizkizut: ====


 * ===** Energia nuklearraren guerra-erabileak: bonbak, saikuntza nuklearrak... **[[image:http://2.bp.blogspot.com/_ul8VgHojN7U/Sorqti9Dl7I/AAAAAAAAV_0/1trOzpDVfm8/s1600/17-atomselectrons.jpg width="348" height="322" align="right"]]===
 * === Erabilerak Medikuntzan eta Zientzian ===
 * === Energia nuklerra ===
 * === Nuklear hori komunikabideetan: zinema, komikiak, abestiak... ===
 * === Natur-erradioaktibitatea: eguzki-erradiazioak...mutazioak eta eboluzioaren harremana ===

Amaitzen duzunean, zure irakasleari eman, berak errubrika honen bidez baloratzeko.
====Lana bueltatu dizuenean, kideen artean elkartrukatuko duzue. Bi aukeratu ( gai desberdinekin), irakurri eta komentarioak egingo dizkiezu, baita hobetzeko proposamenak ere. Gero, bere egileekin komentatuko duzu. ====


 * == **[[image:http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/WWW_logo_by_Robert_Cailliau.svg/120px-WWW_logo_by_Robert_Cailliau.svg.png align="left"]]I love atom 2.0** ==

Kontakizunak ikasgelako bloga edo wiki batean bildu ahal dira. Era honetan, lanak elementu multimediekin aberastuta gera daitezke eta komentarioak zuzenean egin ditzakete ikasleek.
||

**NAHIAGO NAHI?**

 * **Kontakizun bitxi batzuk irakur ditzakezu: [|El juego atómico] / [|La radioactividad os sienta tan bien] / [|Vida en condiciones extremas]<span class="wiki_link_ext">/ La máquina del zapato perfecto **
 * **Dokumental txiki bat egin eta Internetera igo. Adibide bat jarraituan duzu: Pierre y Marie Curie**

media type="youtube" key="vBvZxR2lzdM" height="285" width="340"

<span style="color: #008000; font-family: 'Arial Black',Gadget,sans-serif; font-size: 190%;">**13. JARDUERA: KONTZEPTU-MAPA OSOTU** **Nola:** talde finkoa **Denbora:** 30 minutu